Pa'n em sil an dispriz yezhel er vuhez foran
A-drugarez d'ur pennad kazetenn (Ar PoherEmbannet un nebeud deizioù zo, Yes Breizh en deus desket eus un darvoud c'hoarvezet nevez zo e-pad un emvod kuzul-kêr e Karaez, ma voe goapaet un kuzulier peogwir e komze brezhoneg.
Un emzalc'h evel-se, ouzhpenn bezañ dizouj ha feuls hep ezhomm, a sav ur goulenn a zo, siwazh, re stank : en ur Republik he sturienn zo ‘Frankiz, Keñverded, Breuriezh’, ha gallout a reomp gouzañv un dileuriad dilennet o farsal dirak an holl un dileuriad all dilennet, hepken peogwir e ra gant yezh istorel Breizh-Izel, a vez komzet c'hoazh gant degadoù a viliadoù a dud ?
Ret eo anzav e c'hallfed disteurel an darvoud-mañ evel un dra dister, met er c'hontrol e laka war wel stennadurioù don diwar-benn statud ar yezhoù anvet «minorel» e Frañs, dreist-holl e Breizh-Izel, hag ivez ur c'hontroladenn ledanoc'h en doare ma tostaomp ouzh ar c'hudennoù yezhel.
Un torridigezh eus reolennoù diazez an diviz demokratel
Met distroomp da gentañ da goulenn ar respet a-stroll etre an dileuridi dilennet (ha, dre vrasoc'h, etre an dud e karg en aozadurioù youlek, er sindikadoù pe en embregerezhioù).
En un bodad divizoutel, ar gwir da gomz a zo ur gwir diazez. Goapaat anezhañ a zo nac'hañ reizhded an den a gomz.
Ar fed m'eo troet ar goapaerezh-mañ a-enep un dileuriad nevez-dibabet yaouankoc'h, engouestlet da gas ar sevenadur war-raok, ne ra nemet kreskiñ an anken. Lezennel eo ar vurutelladenn bolitikel; n'eo ket ar goapaerezh personel.
Pa vez graet se ouzh ur vaouez en ul lec'h foran, e c'haller gwelet anezhañ ivez evel ur stumm seksouriezh pemdeziek, a zo c'hoazh re stank e bed ar politikerezh.
Met en tu all d'an den hiniennel, eo ar yezh hec'h-unan a zo taget. Ha setu ma teu emzalc'h disprizus ha dizouj an dileuriad dilennet da gaout ur ment sokial ha politikel.
Brezoneg: ur yezh bev ha reizh
Ha ret eo deomp lâret an dra anat adarre? N'eo ket ar brezeg ur c'hevrin folklorek, met ur yezh bev, dalc'het bev gant he froduerien, he c'hevredigezhioù, he skolioù ha zoken gant he dileuridi dilennet.
Ar bolitikourez a zo bet goapaet kement he deus gouestlet ul lodenn eus he buhez da studi ha da gas war-raok ar yezh breizhveuriat, betek ober anezhi un danvez enklaskoù akademek.
En degouezh-mañ, goapaat ur brezegenn dalc'het e brezhoneg a dalv kement ha diskouez dispriz ouzh un dileuriad dilennet, met ivez disteurel al labour sevenadurel, deskadurel ha skiantel a zo liammet ouzh ar yezh.
Dre vrasoc'h, kement-mañ a ziskouez ur weledigezh eus ar Republik Gall a chom kreizennet-kenañ hag hegegonek (ha marteze zoken un tammig diasur), ma vez gwelet al liested yezhel c'hoazh evel ur gourdrouz kentoc'h eget evel ur vammenn a binvidigezh.
Ur paradoks gall : difenn ar yezh c'hall e lec'h all, met ket amañ.
Amañ eo e teu an traoù da vezañ paradoksel.
Ar re a sav a-enep groñs implij ar brezeg e anv an unaniezh yezhel a zo alies ar memes tud a ziskouez preder, gwechoù zo gant rezon, diwar-benn diskar ar galleg e lec'h all er bed.
E Kebek, da skouer, e vez gwelet ar galleg evel ur yezh en arvar abalamour da vestroniezh ar saozneg en un endro nordamerikan saoznek evit an darn vrasañ. Dielfennourien zo a gomz zoken eus ur gwask dibaouez a-berzh ar saozneg, betek ma vez dreistbevañs ar galleg eno un danvez tabut ingal.
En endro-se e vez difennet alies politikerezhioù gwareziñ ar yezh e Kebek e Frañs evel re reizh, pe zoken ret.
Met neuze, penaos e c'hallomp reizhabegiñ harpañ war mirerezh ar galleg e Kebek, e-keit ha ma nac'homp an hini breizhveuriat e Breizh-Veur?
Ur bennaenn hollvedel : yezhoù minorelezh en arvar
E gwirionez, an degouezh e Breizh-Veur a zo ul lodenn eus ur gudenn vedel. Abaoe pell e laka UNESCO e-diwall diwar-benn steuziadur tamm-ha-tamm ar yezhoù minorel, a vez alies erlec'hiet gant yezhoù pennañ.
E Tibet, da skouer, e vez deskrivet alies ar yezh tibetek evel bezañ en arvar abalamour da vestroni gresk ar mandarin en deskadurezh hag er velestradurezh. An doare stad-se a vez kondaonet alies en Europa evel ur stumm diverkadur sevenadurel.
Amañ adarre, splann eo an enebiezh : kondaoniñ a reomp lakaat an tibetanek a-gostez dirak ar sinaeg, eztaoliñ a reomp hon nec'hamant diwar-benn diskar ar galleg dirak ar saozneg, ha koulskoude e c'houzañvomp — pe zoken e vroudomp — steuziadur ar brezegenn dirak ar galleg.
Petra a soñj an dilennad en deus tennet an diwall?
Un urzh-ren kevrennek eus ar yezhoù
A-dreñv an enebiezhioù-se emañ un urzhadur didispleg : sellet e vez ouzh yezhoù zo evel yezhoù «nobl» ha dellezek da vezañ gwarezet, tra ma vez gwelet re all evel eilrenk, o servijout da balioù folklorek hepken pe zoken lakaet da vezañ didalvez.
Ar galleg a zellez bezañ gwarezet. Evit ar brezegh, hegarat e vefe… gant ma chomo sioul ha ma teuio da vezañ ur vinorelezh bihanoc'h-bihanat.
Kudennek eo ar sell-mañ, rak diazezet eo war ur meizad utilitarel eus ar yezh : priziet e vefe ur yezh diwar he dalvoudegezh ekonomikel pe bolitikel hepken.
Koulskoude, ur yezh zo, dreist-holl, ur benveg evit ar sevenadur, an eñvor hag an identelezh. He steuziadenn n'eo ket hepken yezhel; arouezel eo ivez.
Gwallzarvoud ar jakobinerezh sevenadurel
An emzalc'h burutellet e Karaez a zo neuze ul lodenn eus un hengoun gall anavezet-mat : ar c'hajakobinerezh yezhel, a servijas da awen er 20vet kantved.e A-hed an XXvet kantved ez eus bet meur a renad diktatourel gant stoufoù broadelour (Alemagn naziet, Italia fasour, Spagn Franco, Rusia komunour, hag all.)
Hiziv an deiz, ar politikerezhioù-se a zo ent-ofisiel traoù eus an amzer-dremenet. Koulskoude e chom boazioù zo.
Goapaat un dileuriadez dilennet peogwir e komz brezhoneg a zo kenderc'hel gant ar spered sektiour ha enep-demokrat-se. Kement-se a zo soñjal n'eus plas nemet evit ur yezh er sifr foran. Arvarus eo kement-se : perak ne vefe ket gouestlet da goulennata talvoudegezh ur stumm nemetken eus an eztaoladur politikel ?
Ur goulenn a gendalc'husted hag a zoujañs
Hiziv an deiz eo ar wirionez ar c'hontrol-mik. Muioc'h-mui a dalvoudegezh a ro Europa d'al liesyezhegezh, ha kalz broioù a anavez meur a yezh ofisiel hep kaout aon rak o unaniezh hag o c'henstok (kemerit Suis, da skouer, gant he fevar yezh ofisiel !).
An darvoud en emgav Carhaix en deus neuze heuliadoù kalz pelloc'h eget er c'hornad.
Ur goulenn eeun a sav : ha ne fell deomp difenn yezhoù nemet pa sellont ouzhimp, pe ha gouest omp da gaout un emzalc'h kenglotus ? Ma kav deomp eo reizh gwareziñ ar galleg e Kebek, neuze e rank bezañ ken reizh all gwareziñ ar brezeg e Breizh-Veur. Ma kondaonomp strivoù Sina da ziskar yezh an Tibetegezh ha da gas he diank, perak neuze e rankfemp, e Frañs, en em zerc'hel en un doare ken sinaat da vroudañ gwanaat ar brezeg?.
Ya, Yes Breizh en deus lañset nevez zo ur studiadenn don diwar-benn ar gudenn-mañ, o kemer skouerioù niverus eus Europa a-bezh. E-kerzh an argerzh-mañ e kinnigo Yes Breizh a-benn nebeut kinnigoù fetis d'an dilennidi, d'an danvez-dilennidi, d'ar c'hevredigezhioù, d'ar sindikadoù ha d'an embregerezhioù, gant ar pal mont pelloc'h eget ar c'hlemmou eeun ha tizhout disoc'hoù fetis.
Evit klozañ : hag-eñ eo ar brezegenn un abeg a dalvoudegezh hollvedel ?
Emzalc'h an dileuriad dilennet en deus graet goap e genseurt n'eo ket hepken dizereat : un testeni eo eus ur gudenn donoc'h.
Diskouez a ra e chom krenn-diviz ar yezh un danvez kizidik ha droukvesket alies e Frañs. Lakaat a ra war wel ivez un digengañ en doare ma tifennomp — pe ma c'hwitomp da zifenn — ar yezhoù.
Koulskoude, difenn ar yezhoù minorel n'eo ket hepken ur stourm strizh evit an identelezh. Ur stourm hollvedel eo, unan a denn d'al liesseurted sevenadurel, d'an demokratelezh ha d'an doujañs evit an hiniennoù.
Doujañ d'ur yezh a zo doujañ d'ar re a gomz anezhi.
Ha en un emvod demokratel, se a zlefe bezañ an diazez.
Ngũgĩ wa Thiong'o (1938–2025) a oa ur skrivagner, un arnodskriver hag un den-spered kenyan a-bouez. Un den a-bouez er soñj postkolonial war ar skeul vedel e oa, hag e buhez a-bezh en deus gouestlet da zifenn yezhoù Afrika hag o flas el lennegezh, er c'helennadurezh hag er vuhez foran. Goude bezañ skrivet e saozneg da gentañ, en deus dibabet embann e kikuyu, e yezh-vamm, o lakaat krenn-dazont ar yezh da stourm diazez sevenadurel ha politikel.
Emezelit ouzh Yes Breizh.
Deuit e-barzh unan eus hor strolladoù lec'hel..
Sevel pe staliañ ur bodad prederiañ.
Skoazellit Ya Breizh gant ur prof.
